Rok obowiązywania ustawy o sygnalistach – kluczowe założenia
25 września 2025 roku minął rok od wejścia w życie ustawy implementującej unijną dyrektywę o ochronie sygnalistów. Nowe przepisy mają na celu zapewnienie ochrony osobom zgłaszającym nieprawidłowości przez obligowanie pracodawców do prowadzenia poufnych kanałów zgłoszeń oraz bezstronnych postępowań wyjaśniających.
Jak podkreśla Adam Sawicki z EY Polska, zmiana ta miała też wymiar edukacyjny i stanowiła ważny krok w kierunku budowania transparentnych i odpowiedzialnych organizacji:
„Dzięki nim wiele osób mogło po raz pierwszy dowiedzieć się o pozytywnej wartości informowania o nieprawidłowościach oraz o tym, że osoby zgłaszające takie przypadki podlegają szczególnej ochronie.” — Adam Sawicki, EY Polska
Praktyka i wyzwania – przypadki naruszeń poufności
Mimo pozytywnych intencji, rok funkcjonowania ustawy ujawnił liczne trudności. Głośne przypadki ujawnienia danych sygnalistów w instytucjach publicznych, jak na Uniwersytecie Szczecińskim czy w Ministerstwie Kultury, podważają zaufanie do systemu ochrony. Przykłady te pokazują, że realna ochrona sygnalistów wciąż nie jest zapewniona, a obawy przed odwetem zniechęcają do korzystania z formalnych kanałów zgłoszeń.
„Szeroko komentowane w mediach doniesienia o działaniach odwetowych wobec sygnalistek i naruszeniach poufności rzucają cień na ten proces i skutecznie zniechęcają potencjalnych zgłaszających.” — Adam Sawicki, EY Polska
Niedostateczne efekty i potrzeba zmian
Główny Inspektor Pracy Marcin Stanecki ocenia, że ustawa nie spełnia pokładanych w niej oczekiwań i na razie „po prostu nie działa”. Zwraca uwagę na trudności kulturowe i syndrom donosiciela w regionie, a także na brak zgłoszeń dotyczących zbiorowych interesów w obszarze prawa pracy, które nie zostały objęte przepisami:
„W krajach Europy Środkowo-Wschodniej sygnaliści się nie przyjęli, mimo rozszerzenia katalogu spraw.” — Marcin Stanecki, Główny Inspektor Pracy
W 2026 roku planowana jest ewaluacja ustawy, która może zaowocować poprawkami, m.in. włączeniem naruszeń związanych z prawem pracy do zakresu ochrony.
Stan realizacji w firmach i opinie ekspertów
Raporty wskazują, że w wielu firmach wdrożenie przepisów traktowano jako formalność, a nie impuls do realnych zmian. Jak zauważa adwokat Piotr Bocianowski z Forum Ekspertów Ad Rem, legislacja powstała raczej z konieczności uniknięcia kar niż z chęci skutecznego zwalczania nadużyć. Rzecznik Praw Obywatelskich, jako organ odbierający zgłoszenia zewnętrzne, odnotował do tej pory relatywnie niewielką liczbę skarg, a problemy z kwalifikacją zgłoszeń (zwłaszcza mieszanych, dotyczących np. mobbingu czy dyskryminacji, które wyłączono z ustawy) dodatkowo utrudniają efektywne działanie systemu.
„Wiele osób zapomina, że ustawa nie chroni zgłoszeń dotyczących mobbingu, dyskryminacji czy molestowania, co budzi obawy zgłaszających o brak ochrony.” — Piotr Bocianowski, adwokat
Kultura organizacyjna kluczem do sukcesu
Eksperci podkreślają, że oprócz przepisów konieczna jest zmiana mentalności i kultury organizacyjnej. Jak tłumaczy psycholożka biznesu Inga Kowalewska, w Polsce nadal ciąży negatywne nacechowanie terminu „sygnalista” ze względu na historyczne skojarzenia z określeniami typu „kapuś” czy „donosiciel”. Konieczne jest „odczarowanie” tego pojęcia i zrozumienie, że zgłoszenie problemu to akt odpowiedzialności, a nie zdrady.
„Trudno nam uwierzyć w dobrą wolę osoby zgłaszającej, zwykle podejrzewamy ją o własne korzyści. Tymczasem zgłoszenie powinno być postrzegane jako troska o bezpieczeństwo i uczciwość.” — Inga Kowalewska, psycholożka biznesu, SWPS
Perspektywa europejska i wyzwania prawne
Problemy z implementacją dyrektywy o sygnalistach dotyczą nie tylko Polski. W 2025 roku pięć państw UE zostało ukaranych karami finansowymi za niedostosowanie prawa. Zdaniem ekspertów, dyskusja powinna objąć nie tylko zmiany krajowych przepisów, ale również samą dyrektywę, by skutecznie chronić sygnalistów i realizować cele legislacji.
Znaczenie dla społeczeństwa
Sygnaliści odgrywają ważną rolę w ochronie bezpieczeństwa publicznego i integralności biznesu. Przykłady ujawniające nielegalne praktyki mogą zapobiegać katastrofom i nadużyciom (np. wypadkowi z powodu niesprawnej ciężarówki w 2020 roku). Dlatego system ochrony sygnalistów to inwestycja w rzetelność i bezpieczeństwo wszystkich obywateli.
Źródło: pulshr.pl